KINH TẾ TẦM THẤP Ở VIỆT NAM: ĐI CHẬM ĐỂ KHÔNG ĐI SAI – TỪ CÔNG NGHỆ BAY ĐẾN QUẢN TRỊ KHÔNG GIAN

Hội thảo không được tổ chức như một diễn đàn trình diễn công nghệ, càng không nhằm quảng bá các phương tiện bay hay ứng dụng drone đơn lẻ. Ngược lại, thông điệp xuyên suốt của hội thảo là một cách tiếp cận có chiều sâu và thận trọng: Kinh tế tầm thấp (Low-Altitude Economy – LAE) không phải là câu chuyện của “bay”, mà là câu chuyện của quản trị không gian, dữ liệu và rủi ro trong một chiều không gian mới.

1. LAE – không gian phát triển mới nhưng không “trống rỗng” Trong các diễn ngôn phổ biến hiện nay, LAE thường được gắn với những hình ảnh giàu tính biểu tượng như drone giao hàng, taxi bay, logistics thông minh hay đô thị ba chiều. Những hình ảnh này giúp khơi gợi trí tưởng tượng, nhưng cũng tiềm ẩn một ngộ nhận nguy hiểm: coi không gian tầm thấp như một khoảng trống kỹ thuật chỉ chờ công nghệ đến lấp đầy. Thực tế, không gian tầm thấp là phần không gian gắn trực tiếp nhất với đời sống con người: nhà cửa, công trình, hạ tầng kỹ thuật, môi trường sống, quyền riêng tư, an ninh và an toàn cộng đồng. Khi các hoạt động kinh tế được đưa “lên không”, mọi vấn đề vốn tồn tại ở mặt đất không hề biến mất, mà chỉ chuyển sang một chiều không gian khác, phức tạp hơn và khó đảo ngược hơn nếu sai lầm xảy ra. Chính vì vậy, hội thảo đã thống nhất một quan điểm cốt lõi: LAE không thể được phát triển như một trào lưu công nghệ, mà cần được đặt trong tổng thể quản trị không gian đô thị – nông thôn và quản lý rủi ro dài hạn.
2. GEOINT – nền tảng ra quyết định cho LAE Một trụ cột học thuật xuyên suốt hội thảo là vai trò của Trí tuệ địa không gian (Geospatial Intelligence – GEOINT). GEOINT không được nhìn nhận như một công cụ kỹ thuật phụ trợ, mà là nền tảng ra quyết định cho toàn bộ hệ sinh thái LAE. LAE, xét đến cùng, là một bài toán địa không gian: bay ở đâu, bay khi nào, với mật độ bao nhiêu, tác động đến môi trường, hạ tầng và con người ra sao. Nếu chưa làm chủ được “mặt đất” bằng dữ liệu địa không gian đáng tin cậy, thì mọi hoạt động “trên không” đều thiếu nền tảng để đứng vững. Kinh nghiệm thực tiễn tại TP.HCM, từ quản lý sụt lún, giám sát môi trường, quản lý trật tự xây dựng đến ứng phó dịch COVID-19..., cho thấy đô thị thông minh không bắt đầu từ công nghệ hào nhoáng, mà từ khả năng hiểu đúng không gian bằng dữ liệu chuẩn xác. Trong bối cảnh đó, GEOINT chính là “xương sống dữ liệu” kết nối LAE với đô thị thông minh và nông nghiệp chính xác.
3. ITALY – Kinh tế tầm thấp là câu chuyện của kết nối và niềm tin Phát biểu tại hội thảo, Bà Alessandra Tognonato – Tổng Lãnh sự Cộng hòa Ý tại TP.HCM đã mang đến một góc nhìn có ý nghĩa định hình toàn bộ tinh thần của sự kiện. Thay vì tiếp cận Kinh tế tầm thấp như một lĩnh vực công nghệ mới, Bà nhấn mạnh LAE trước hết là một bài toán về kết nối: kết nối giữa công nghệ và thể chế, giữa dữ liệu và niềm tin xã hội, giữa đổi mới sáng tạo và không gian đô thị, và sâu xa hơn, là kết nối giữa các quốc gia trong một thế giới ngày càng phụ thuộc lẫn nhau. Theo Bà Tổng Lãnh sự, giá trị cốt lõi của LAE không nằm ở việc “bay được bao xa” hay “vận chuyển được bao nhiêu”, mà ở khả năng xây dựng các hệ sinh thái tin cậy, nơi công nghệ chỉ được triển khai khi đã được neo chặt vào khung pháp lý, chuẩn mực an toàn và sự chấp thuận của cộng đồng. Đây chính là bài học lớn mà Italy và châu Âu đã tích lũy trong quá trình phát triển các mô hình U-Space, quản lý không phận đô thị và bảo vệ quyền riêng tư trong kỷ nguyên số. Bà cũng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của Italian Aerospace Network (IAN) như một “cầu nối chiến lược” giữa Việt Nam và Italy, không chỉ để chuyển giao kinh nghiệm hay giải pháp kỹ thuật, mà để đồng kiến tạo năng lực: từ đào tạo nhân lực, xây dựng khung thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), đến hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia hệ sinh thái LAE một cách có trách nhiệm. Cách tiếp cận này phản ánh triết lý hợp tác đặc trưng của Italy: đổi mới sáng tạo không tách rời con người, và phát triển kinh tế luôn gắn với niềm tin xã hội. Trong bối cảnh Việt Nam và Liên minh châu Âu vừa nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện, thông điệp của Bà Tổng Lãnh sự mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ hội thảo. Đó là một lời gợi mở về con đường mà Việt Nam có thể lựa chọn cho LAE: không chạy theo tốc độ, mà xây dựng nền tảng; không sao chép mô hình, mà học cách kiến tạo hệ sinh thái; không chỉ hợp tác để triển khai dự án, mà để cùng nhau xây dựng niềm tin dài hạn.
4. Kinh nghiệm Italy từ châu Âu, Vương quốc Anh đến Trung Quốc Những chia sẻ của IAN tại hội thảo cho thấy Italy sở hữu một lợi thế đặc biệt: kinh nghiệm triển khai LAE trong nhiều bối cảnh thể chế khác nhau. Tại châu Âu, LAE được đặt trong khung quản trị nghiêm ngặt về không gian, dữ liệu, an toàn và quyền riêng tư, với các sáng kiến như U-Space, tiêu chuẩn EASA và cơ chế phối hợp đa ngành. Tại Vương quốc Anh, các mô hình regulatory sandbox được sử dụng như một công cụ học tập có kiểm soát, cho phép thử nghiệm công nghệ mới trong điều kiện thực tế, đồng thời liên tục hoàn thiện chính sách dựa trên dữ liệu thu thập được. Đặc biệt, tại Trung Quốc, nơi LAE phát triển nhanh và ở quy mô lớn, bài học quan trọng không phải là tốc độ, mà là quá trình tích lũy thể chế kéo dài hơn một thập kỷ: từ mở cửa không phận có kiểm soát, xây dựng UTM, đến đưa LAE vào chiến lược quốc gia và luật hàng không. Thông điệp nhất quán từ kinh nghiệm này và được nhấn mạnh bởi cả Bà Tổng Lãnh sự Ý lẫn IAN là: LAE chỉ phát triển bền vững khi công nghệ và quản trị cùng tiến hóa, thay vì để công nghệ chạy trước và thể chế chạy theo.
5. Việt Nam: cơ hội lớn nhưng không có “đường tắt” Việt Nam đang đứng trước cơ hội hiếm có để định hình LAE ngay từ giai đoạn đầu. Tuy nhiên, hội thảo cũng chỉ ra những thách thức cốt lõi: tư duy quản lý còn thận trọng đến mức cản trở đổi mới, dữ liệu không gian chưa được tích hợp, đào tạo nhân lực còn thiên về vận hành kỹ thuật hơn là quản trị. Bài học từ Italy và các đối tác quốc tế là rất rõ ràng: không có đường tắt cho LAE. Mọi nỗ lực phát triển nhanh bằng cách bỏ qua dữ liệu nền, thể chế và đào tạo đều có thể để lại những hệ lụy dài hạn về an toàn, môi trường và niềm tin xã hội.
6. Vai trò của Đại học trong hệ sinh thái LAE Trong bức tranh đó, các trường đại học, đặc biệt là Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Tp. Hồ Chí Minh, được xác định là hạt nhân tri thức của hệ sinh thái LAE. Vai trò này không dừng ở đào tạo nhân lực, mà bao gồm phát triển dữ liệu nền, nghiên cứu mô hình quản trị không gian tầm thấp và đồng hành cùng chính quyền trong những bài toán dài hạn, nhiều rủi ro. Đây cũng chính là không gian hợp tác tự nhiên giữa Việt Nam và Italy: nơi học thuật, chính sách và doanh nghiệp gặp nhau, để đổi mới sáng tạo không bị cô lập trong phòng thí nghiệm, nhưng cũng không phát triển tự phát ngoài tầm kiểm soát của Nhà nước.
7. Đi chậm để không đi sai Khép lại hội thảo, một thông điệp mang tính triết lý phát triển được nhấn mạnh: phát triển Kinh tế tầm thấp không phải là cuộc chạy đua công nghệ, mà là quá trình tích lũy dữ liệu, hoàn thiện thể chế và xây dựng niềm tin xã hội. Đi chậm hơn một chút, thận trọng hơn một chút, nhưng đi đúng và cùng chịu trách nhiệm, đó không phải là sự dè dặt, mà là cách tiếp cận trưởng thành để Việt Nam phát triển LAE bền vững trong một tương lai nhiều biến động. Nếu LAE trong đô thị giúp thành phố vận hành thông minh hơn, thì LAE trong nông nghiệp chính xác giúp chúng ta sử dụng đất, nước và môi trường một cách tử tế hơn. Và trong cả hai không gian đó, trí tuệ địa không gian, năng lực thể chế và quản trị đạo đức mới là nền tảng quyết định, chứ không phải phương tiện bay. Thay lời kết bài viết nay là lời nhắc nhở khi bàn về Kinh tế tầm thấp (LAE) và Đô thị thông minh: -“Trí tuệ địa không gian, năng lực thể chế và quản trị đạo đức chính là nền tảng cốt lõi của một nền kinh tế tầm thấp bền vững.”