Bàn về việc đặt tên mới cho các tỉnh và xã sau sáp nhập
Trịnh Anh Cơ - Hội Trắc địa - Bản đồ - Viễn thám Việt Nam Tập 11, số 02, năm 2025; ISSN:2615-9481
1. Đặt vấn đề
Kết luận 127-KL/TƯ ngày 28/2/2025 về triển khai, đề xuất tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị yêu cầu “Nghiên cứu định hướng sáp nhập một số đơn vị cấp tỉnh, không tổ chức cấp huyện, sáp nhập một số đơn vị cấp xã”. Dự kiến giảm 50% đơn vị hành chính cấp tỉnh, 60% đến 70% đơn vị hành chính cấp xã.
Hiện có rất nhiều ý kiến bàn thảo về việc đặt tên các tỉnh, xã sau sáp nhập (sau đây gọi là địa danh hành chính). Đây là vấn đề rất quan trọng vì địa danh hành chính sẽ được thể hiện trên rất nhiều giấy tờ của mỗi người dân (giấy khai sinh, căn cước công dân, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, văn bằng v.v...)
Trải qua nhiều lần chia tách, sáp nhập các đơn vị hành chính cấp tỉnh, huyện, xã trước đây tên của các tỉnh, xã đã được thay đổi nhiều lần và lần đặt địa danh hành chính mới nào cũng được cho rằng là có cơ sở khoa học và thực tiễn.
Lần sáp nhập các đơn vị hành chính cấp tỉnh và xã này là lớn nhất từ trước đến nay và kết quả là số lượng các đơn vị hành chính cần đặt tên mới là rất lớn, cần được bàn thảo rộng rãi nhằm đưa ra được những nguyên tắc chung có cơ sở khoa học và thực tiễn nhất.
2. Nguyên tắc đặt địa danh của các tổ chức và các nước trên thế giới
2.1 Nhóm chuyên gia Liên hợp quốc về địa danh (United Nations Group Experts on Geographical Names - UNGEGN)
UNGEGN là tổ chức thuộc Uỷ ban Thống kê của Liên hợp quốc có trách nhiệm đưa ra những nguyên tắc và quy trình chung về công tác địa danh nói chung và những vấn đề cụ thể của địa danh học (Toponymy) như đặt tên, chuẩn hóa, xây dựng danh mục địa danh (Gazeteer) và từ điển địa danh.
UNGEGN khuyến cáo các quốc gia thành viên Liên hợp quốc thành lập Uỷ ban Quốc gia Địa danh (UBQGĐD) để tổ chức công tác địa danh của mỗi nước. Đến nay khoảng 80% các quốc gia trên thế giới đã thành lập UBQGĐD, trong khối ASEAN hiện nay chỉ có Việt Nam, Lào, Myanmar và Timor Lestelà chưa có UBQGĐD.
Vì thế giới có 195 quốc gia và vùng lãnh thổ với những ngôn ngữ và bộ chữ viết khác nhau nên UNGEGN chỉ đưa ra những nguyên tắc và quy trình chung nhất, trên cơ sở đó các quốc gia thành viên căn cứ vào điều kiện cụ thể của nước mình mà đề ra nguyên tắc và quy trình riêng phù hợp với điều kiện cụ thể (ngôn ngữ, chữ viết, hạ tầng cơ sở khoa học công nghệ, mức độ số hóa và chuyển đổi số, mức độ phát triển kinh tế…)
Nguyên tắc hàng đầu của UNGEGN là địa danh trong bất cứ trường hợp nào cũng không được vi phạm đến tín ngưỡng và tập quán của các dân tộc [1].
2.2 Uỷ ban Địa danh Quốc gia Canada (Geographical Names Board of Canda - GNBC)
GNBC năm 2011 đưa ra các tiêu chuẩn và hương dẫn cách đặt địa danh gồm 14 quy tắc [1].
GNBC cũng đưa ra quy trình chung cho việc đề xuất một địa danh mới hay thay đổi địa danh đã có. Chỉ có GNBC mới có quyền chấp nhận địa danh mới hay thay đối địa danh đã có. Các cá nhân và tổ chức muốn đề nghị một địa danh mới phải đệ trình lên nhà cầm quyền vùng hoặc tỉnh.
2.3 Uỷ ban Quốc gia Địa danh Hoa Kỳ (United States Board on Geographical Names - USBGN)
Được thành lập ngày 4/9/1890, năm 1947 USBGN đã đưa ra những chính sách chung về địa danh gồm 12 điều [1].
Quy trình chung của USBGN gồm 5 bước cụ thể như sau:
- Đệ trình việc đặt đặt địa danh mới hay thay đổi địa danh đã có;
- Tổ chức khảo sát thu thập thông tin;
- Trình lên cấp có thẩm quyền xem xét;
- Xem xét và quyết định;
- Công báo trên Gazetee.
3. Hiện trạng địa danh hành chính Việt Nam
Ở nước ta, cho đến nay chưa thành lập UBQGĐD nên địa danh hành chính được Bộ Nội vụ nghiên cứu, đề xuất trình Quốc hội thẩm định và phê duyệt. Tuy nhiên chúng tôi chưa tìm thấy những nguyên tắc và quy trình đặt địa danh cụ thể nào.
Có nhiều tên các tỉnh, thành phố đã được hình thành từ xa xưa như Hà Nội, Hải Phòng, Lai Châu, Bình Định, Phan Thiết, Cà Mau v.v…
Có những tên tỉnh hình thành do sáp nhập các tỉnh như Hà Sơn Bình, Bình Trị Thiên, Quảng Nam Đà Nẵng, Phú Khánh, Nghĩa Bình v.v…
Có những tên tỉnh, tên huyện được đặt theo tên sông như tỉnh Tiền Giang, Hậu Giang, Sông Bé hay huyện Sông Lô, Sông Mã, Mang Thít, Krong Ana, Krong Nô v.v…
Có tên quận huyên được đạt theo tên hồ như quận Hoàn Kiếm, huyện Ba Bể, huyện Lắc v.v…
Có tên tỉnh, huyện được đặt theo tên núi như Hoàng Liên Sơn, huyện Ba Vì, Núi Thành, Ngọc Lĩnh v.v…
Có tên thành phố, huyện, xã được dựa theo tên người như thành phố Hồ Chí Minh, huyện Trần văn Thời, xã Phạm Văn Hai, Lê Minh Xuân v.v…
Có những tên quận được đăt theo số Ả Rập như quận 1,2,3,4,5 ở thành phố Hồ Chí Minh.
Tên các xã, phường cũng được đặt theo tên sông, hồ, núi, tên người rất nhiều hay đặt theo chữ đầu của tên quận, huyện. Đặc biết có nhiều tên xã trùng nhau trong một tỉnh, thành phố như Hà nội có 24 tên xã trùng nhau, Nghệ An có 20 tên xã trùng nhau, Thanh Hóa có 18 tên xã trùng nhau, Thái Bình có 18 tên xã trùng nhau, đặc biệt có 3 tên xã Minh Tâm tại các huyện Đông Hưng, Hưng Hà, Kiến Xương. Lạng Sơn có 12 tên xã trùng nhau, đặc biệt có 3 tên xã Hoà Bình tại các huyện Bình Gia, Chi Lăng, Hữu Lũng.
4. Đề xuất nguyên tắc đặt địa danh hành chính
Từ hiện trạng về tổ chức đặt danh hành chính của nước ta, đứng trước yêu cầu rất gấp gáp của việc sáp nhập các đơn vị hành chính cấp tỉnh và cấp xã, chúng tôi kiến nghị Bộ Nội vụ nên tập hợp các chuyên gia, những người có hiểu biết về lịch sử, ngôn ngữ, địa danh để cùng đề xuất những nguyên tắc chung cho việc đặt địa danh hành chính cấp tỉnh và cấp xã sau sáp nhập để địa danh hành chính mới được đông đảo người dân đồng thuận chấp nhận và có tính bền vững lâu dài.
Chúng tôi mạnh dạn đưa ra một số nguyên tắc chung đặt địa danh hành chính sau để mọi người tham khảo và thảo luận:
- Địa danh hành chính phải mang tính kế thừa trên cơ sở nghiên cứu lịch sử - văn hóa của từng vùng hành chính lãnh thổ cấp tỉnh, cấp xã;
- Hạn chế việc sử dụng tên người và số Ả Rập cho việc đặt địa danh hành chính;
- Tránh việc sử dụng các tên gọi có thể gây tranh cãi hoặc thiếu tôn trọng với một bộ phận cộng đồng;
- Ưu tiên sử dụng tên các đối tượng địa lý lớn, nổi tiếng làm địa danh hành chính vừa dễ định vị được vùng hành chính lãnh thổ, vừa bền vững lâu dài;
- Cần giữ lại những địa danh hành chính liên quan đến chủ quyền lãnh thổ (những địa danh gắn với các hiệp định biên giới) [2];
- Ưu tiên giữ lại những địa danh gắn với thương hiệu hàng hóa quốc gia [2];
- Cho phép sử dụng các con chữ Z, J, W, F và dấu (') đối với các địa danh vùng Tây Nguyên [2].
- Loại bỏ các địa danh hành chính xã trùng lặp;
Về quy trình đặt địa danh hành chính dù gấp gáp vẫn phải tham khảo, lấy ý kiến rộng rãi trên mạng xã hội và đặc biệt là cộng đồng dân cư địa phương.
Tài liệu tham khảo
[1] Trịnh Anh Cơ: "Những nguyên tắc và Quy trình đặt tên cho các đối tượng địa lý". Báo cáo tại Hội thảo "Công nghệ địa không gian thông minh trong quản lý tài nguyên và môi trường". Hà Nội 2024.
[2] Trịnh Anh Cơ, Kim Quang Minh: "Địa danh và chủ quyền lãnh thổ", Nhà Xuất bản Tài nguyên - Môi trường và Bản đồ Việt Nam, 2013.
